‘Oh ja… dit doe ik dus altijd.’ Zo herken je een patroon dat je al jaren herhaalt

Soms zie ik een patroon al voordat we goed en wel met een oefening zijn begonnen. Ik ben tijdens een coachsessie nog aan het uitleggen wat iemand mag gaan doen en voordat ik mijn verhaal heb afgemaakt, is diegene al begonnen. Ze pakt iets op, vult alvast in wat de bedoeling zal zijn of neemt automatisch het voortouw.

Op zo’n moment wacht ik even en vraag ik: “Heb je eigenlijk in de gaten wat je nu doet?”

Vaak volgt er eerst een korte stilte en daarna komt die herkenning. “Oh ja… dit doe ik dus altijd.”

Ik vind dat een belangrijk moment, omdat iemand zichzelf ineens iets ziet doen waar normaal nauwelijks over wordt nagedacht. Wanneer we vervolgens gaan kijken waar dit gedrag nog meer voorkomt, komen de voorbeelden meestal vanzelf. Op het werk neemt ze regelmatig taken van collega’s over, thuis is ze degene die vooruitdenkt en dingen regelt en wanneer iemand om hulp vraagt, heeft ze vaak al ja gezegd voordat ze heeft gevoeld of daar eigenlijk wel tijd en energie voor is.

Wat tijdens zo’n oefening zichtbaar wordt, blijkt dan helemaal niet alleen bij die oefening te horen. Het is gedrag dat iemand misschien al jaren met zich meedraagt en dat zo vertrouwd is geworden dat het bijna vanzelf gaat.

Waarom blijf je steeds hetzelfde doen?

We hebben allemaal gedrag waar we nauwelijks meer bij stilstaan en dat is op zichzelf heel normaal. Wanneer je iedere ochtend opnieuw uitgebreid zou moeten nadenken over hoe je je tanden poetst, hoe je koffie zet of hoe je naar je werk rijdt, zou een gewone dag behoorlijk vermoeiend worden. Ons brein maakt daarom veel handelingen en reacties door herhaling steeds automatischer.

Dat gebeurt ook met gedrag dat je op een gegeven moment niet meer helpt. Misschien zeg je bijna automatisch ja wanneer iemand je om hulp vraagt, neem je verantwoordelijkheid op je voordat iemand daarom heeft gevraagd of blijf je doorgaan terwijl je lichaam al een tijdje aangeeft dat het genoeg is.

Juist dat laatste zie ik regelmatig bij mensen met langdurige stress of burn-outklachten. De signalen zijn er vaak al een tijdje, maar het vertrouwde gedrag gaat door. Je bent gewend geraakt aan doorgaan, zorgen, regelen en jezelf aanpassen en juist daardoor kan het lastig zijn om ineens iets anders te doen. Mensen kunnen signalen als vermoeidheid, slecht slapen, een korter lontje en concentratieproblemen lange tijd wegwuiven, terwijl hun lichaam ondertussen steeds duidelijker laat merken dat de grens dichterbij komt.

Je kunt dus heel goed weten dat je rust nodig hebt en vervolgens toch weer doorgaan. Je kunt jezelf voornemen om vaker nee te zeggen en jezelf diezelfde middag alweer “ja hoor” horen antwoorden.

Daar zit voor mij een belangrijk deel van het doorbreken van patronen. Weten wat je anders wilt, betekent nog niet dat je automatische reactie meteen verdwenen is.

Wat levert jouw gedrag je eigenlijk op?

Wanneer iemand een patroon wil doorbreken, vind ik het interessant om niet meteen te beginnen bij wat er allemaal anders moet. Ik wil eerst begrijpen waarom iemand iets steeds op deze manier doet en wat dat gedrag haar brengt of in het verleden heeft gebracht.

Dat is soms een lastige vraag, omdat gedrag waar je inmiddels last van hebt niet direct voelt alsof het je iets oplevert. Wanneer je altijd voor iedereen klaarstaat en daar zelf doodmoe van wordt, zie je waarschijnlijk vooral de nadelen.

Toch kan onder die zorgzaamheid bijvoorbeeld een behoefte aan waardering zitten. Misschien voelt het fijn wanneer anderen op je kunnen rekenen, geeft het voldoening om nodig te zijn of heb je van jongs af aan geleerd dat zorgen voor anderen heel normaal is. Soms heeft iemand thuis al vroeg verantwoordelijkheid gekregen en is dat gedrag daarna jarenlang meegegaan.

Daarmee hoeft niet meteen vast te staan waar een patroon precies vandaan komt, want mensen en hun verhalen zijn daarvoor veel te verschillend. Het helpt wel om nieuwsgierig te worden naar je eigen gedrag, omdat je jezelf dan beter gaat begrijpen.

Ook ik kom mijn eigen automatische reacties tegen

Ik zie patronen dagelijks in mijn werk en ik kom ze natuurlijk zelf net zo goed tegen. Een van mijn eigen automatische reacties is dat ik vrij gemakkelijk hulp vraag wanneer ik denk dat iemand anders iets beter kan.

Daar is op zichzelf niets mis mee en ik hoef ook echt niet alles zelf te kunnen. Ik merk tegenwoordig alleen beter wanneer ik hulp wil inschakelen terwijl ik mezelf nog nauwelijks de kans heb gegeven om iets zelf te proberen.

Laatst moest ik bijvoorbeeld een mail naar mijn huurbaas sturen en mijn eerste neiging was om mijn vriend te vragen of hij even wilde meelezen. Gewoon even controleren of ik het goed had verwoord. Vervolgens dacht ik dat ik die mail prima zelf kon versturen en dat heb ik gedaan.

Het klinkt misschien als iets heel kleins en dat is het eigenlijk ook. Toch zijn het juist die kleine situaties waarin ik mijn eigen automatische gedrag beter leer herkennen. Soms lukt iets vervolgens prima en soms niet, en wanneer iets niet lukt kan ik nog steeds behoorlijk gefrustreerd raken en denken dat ik het dus blijkbaar niet kan.

Ook dat herken ik inmiddels sneller.

Een patroon herkennen begint vaak achteraf

Wanneer je eenmaal weet dat je bepaald gedrag wilt veranderen, kun je behoorlijk streng voor jezelf worden wanneer je het opnieuw doet. Je had het toch gezien, je wist toch hoe je voortaan wilde reageren en waarom floepte dat oude antwoord er dan toch weer uit?

Omdat iets wat je jarenlang hebt gedaan niet verdwijnt nadat je er één goed gesprek over hebt gevoerd.

Het herkennen van een patroon begint daarom vaak pas achteraf. Je hebt opnieuw ja gezegd tegen die collega, bent toch weer doorgegaan terwijl je moe was of hebt alweer iets voor iemand opgelost en pas later denk je: “Verdorie, daar deed ik het weer.”

Dat moment lijkt misschien klein, maar eerder gebeurde waarschijnlijk precies hetzelfde zonder dat je het überhaupt zag. Nu valt het je op en daarmee is er iets veranderd.

Wanneer je ermee blijft oefenen, kun je het gedrag op een gegeven moment tijdens de situatie gaan herkennen. Je hoort jezelf antwoorden en merkt tegelijkertijd dat je eigenlijk anders zou willen reageren. Misschien voel je daarbij ook iets in je lichaam, zoals spanning in je buik, opgetrokken schouders of onrust, waardoor je steeds beter leert herkennen wat er bij jou gebeurt.

Daarna kan er langzaam een volgende stap ontstaan. Je kijkt terug op wat er gebeurde en denkt na over wat je de volgende keer anders zou willen doen. Misschien lukt dat de volgende keer nog niet meteen en merk je het opnieuw pas achteraf, maar iedere keer dat je het herkent krijg je meer informatie over jezelf.

‍

Er ontstaat ruimte voor verandering

Die beweging van achteraf herkennen, tijdens de situatie gaan merken wat er gebeurt en daarna bewust nadenken over een volgende reactie vind ik belangrijk, omdat er daardoor langzaam ruimte ontstaat voor verandering.

Stel dat een collega vraagt of je haar kunt helpen omdat ze haar werk niet af krijgt. Normaal gesproken zeg je meteen dat dat natuurlijk geen probleem is, terwijl je eigen mailbox vol zit en je zelf nog deadlines hebt liggen.

Wanneer je jouw automatische reactie steeds beter kent, kan er uiteindelijk een moment ontstaan waarop je jezelf nét even tijd geeft voordat je antwoordt. Je kunt dan zeggen dat je eerst je eigen deadlines afmaakt en daarna kijkt of er nog ruimte is om te helpen.

Dat is misschien maar één zin, maar wanneer je gewend bent om altijd meteen klaar te staan voor een ander kan die ene zin behoorlijk veel betekenen. Je hebt jezelf serieus genomen en vervolgens ervaar je ook wat de reactie van de ander is.

Misschien zegt die collega gewoon dat ze het begrijpt.

Dat soort ervaringen geven je iets nieuws om op terug te vallen. Je merkt dat een andere reactie mogelijk is, dat je een grens kunt aangeven en dat de wereld daarna gewoon doordraait. Zo kan het vertrouwen om een volgende keer opnieuw anders te reageren langzaam groeien.

Je kunt ook achteraf nog iets anders doen

Tijdens mijn coaching hoor ik natuurlijk ook regelmatig dat iemand precies wist wat ze wilde oefenen en vervolgens toch weer automatisch ja heeft gezegd. Dan vraag ik vaak of ze er daarna nog op is teruggekomen.

Meestal is dat niet gebeurd.

Daar ligt nog een mogelijkheid. Je kunt teruggaan naar die collega en vertellen dat je eigenlijk te snel hebt toegezegd, omdat je bij nader inzien eerst je eigen werk moet afronden. Je kunt ook gewoon zeggen dat je het lastig vindt om erop terug te komen en dat je aan het oefenen bent om niet meer automatisch overal ja op te zeggen.

Dat kan ongemakkelijk voelen, zeker wanneer je gewend bent om afspraken altijd na te komen en niemand teleur te stellen. Tegelijkertijd heb je dan wel iets gedaan wat anders is dan je vertrouwde reactie en heb je geoefend met nieuw gedrag.

Daarmee hoeft een moment waarop je terugvalt in oud gedrag ook niet meteen te voelen als een mislukking. Je kunt het gebruiken om te onderzoeken wat er gebeurde en wat je daarna nog kunt doen.

Waarom val je steeds terug in oude patronen?

Terugvallen in oud gedrag hoort bij het veranderen van gedrag, juist omdat je oude reactie zo vertrouwd is. Misschien heb je honderden keren ja gezegd voordat je überhaupt begon na te denken over de vraag waarom je dat eigenlijk doet.

Een nieuwe reactie heeft die geschiedenis nog niet.

Daarom kan het helpen om na een situatie te kijken naar wat er precies gebeurde. Misschien was je moe en had je weinig ruimte om bewust na te denken. Misschien voelde je druk om snel antwoord te geven, wilde je iemand niet teleurstellen of vond je het spannend wat de ander van je zou denken.

Hoe vaker je dat soort momenten leert herkennen, hoe duidelijker jouw eigen patroon wordt.

Dat sluit ook aan bij hoe ik naar stress en burn-out kijk. Mensen die lange tijd over hun grenzen gaan, zijn vaak zo gewend geraakt aan hun manier van functioneren dat rust nemen of ineens anders reageren helemaal niet vanzelfsprekend voelt. Het serieus leren nemen van lichamelijke en mentale signalen kan daarom een belangrijk onderdeel zijn van het herkennen van terugkerend gedrag.

Hoe herken je een terugkerend patroon bij jezelf?

Je hoeft daarvoor niet urenlang over jezelf na te denken. Begin eens bij situaties waarin je achteraf vaker dezelfde gedachte hebt.

Misschien vraag je jezelf regelmatig af waarom je alweer ja hebt gezegd, waarom jij het toch weer hebt opgelost, waarom je niets hebt gezegd terwijl iets je wel dwarszat of waarom je opnieuw bent doorgegaan terwijl je eigenlijk moe was.

Juist die terugkerende momenten zijn interessant.

Je lichaam kan daarbij ook informatie geven. Misschien merk je dat je gespannen raakt wanneer iemand iets van je vraagt, voel je onrust wanneer je nee wilt zeggen of merk je pas thuis hoe uitgeput je bent nadat je de hele dag voor iedereen hebt klaargestaan.

Dat zijn momenten waarop je even kunt kijken naar wat er gebeurde en wat jouw automatische reactie was.

Patronen doorbreken hoeft niet perfect

Werken aan jezelf vind ik een van de moeilijkste dingen die er is, omdat het deze keer over jou gaat. Over gedrag dat je misschien al sinds je jeugd kent, over eigenschappen die je ook veel hebben gebracht en over reacties die vaak sneller komen dan je bewuste gedachten.

Daarom verwacht ik ook niet dat iemand na één inzicht voortaan iedere situatie anders aanpakt.

De eerste keren zie je het misschien pas uren later. Daarna valt het je steeds sneller op en op een gegeven moment herken je het terwijl het gebeurt. Vanuit die herkenning kun je gaan nadenken over wat je een volgende keer wilt doen en kun je na een automatische reactie soms zelfs nog terugkomen op wat je hebt gezegd.

Zo ontstaat er steeds iets meer ruimte om nieuwe keuzes te maken.

Begin vandaag eens met opmerken

Misschien herken je tijdens het lezen al een reactie van jezelf die bijna vanzelf gaat. Dan hoef je daar vandaag nog niets groots mee te doen.

Let er eens op wanneer het gebeurt en kijk er later nog even naar. Vraag jezelf af wat er gebeurde, waarom je op die manier reageerde, wat het je bracht en hoe je eigenlijk had willen reageren.

Misschien kom je er pas vanavond achter en denk je: “Oh ja… daar deed ik het weer.”

Dat is waardevolle informatie, want een patroon doorbreken begint met het opmerken ervan. Wanneer je steeds beter ziet wat je automatisch doet, ontstaat er ruimte voor verandering en kun je daarna nieuwe keuzes gaan maken.

Veelgestelde vragen over patronen doorbreken

Wat betekent een patroon doorbreken?

Een patroon doorbreken betekent dat je terugkerend gedrag steeds beter leert herkennen en vervolgens gaat oefenen met een andere reactie. Vaak begint dat achteraf, doordat je ziet wat er gebeurde, waarna je het gedrag steeds eerder kunt gaan herkennen en bewust kunt nadenken over wat je een volgende keer anders wilt doen.

Waarom is het zo moeilijk om oude patronen te doorbreken?

Oude patronen zijn vaak jarenlang herhaald en daardoor vertrouwd geworden. Je automatische reactie kan daarom sneller zijn dan je bewuste voornemen om iets anders te doen. Door het gedrag steeds opnieuw op te merken en andere reacties te oefenen, kunnen nieuwe ervaringen ontstaan.

Hoe herken ik mijn eigen patronen?

Let vooral op situaties die regelmatig terugkomen en op gedachten die je achteraf vaker hebt, zoals waarom je opnieuw ja hebt gezegd, bent doorgegaan of iets van iemand hebt overgenomen. Ook lichamelijke signalen zoals spanning, vermoeidheid en onrust kunnen helpen om beter te herkennen wat er tijdens zo’n situatie bij jou gebeurt.

Kun je een patroon echt veranderen?

Gedrag kan veranderen wanneer je het leert herkennen en andere reacties gaat oefenen. Dat proces verloopt meestal geleidelijk, waarbij iedere ervaring waarin je iets anders probeert weer informatie en vertrouwen kan geven voor een volgende situatie.

‍